Οργάνωση σχολικής γιορτής... Ένας αγώνας δρόμου

Σε ένα καθαρά τεχνοκρατικό σχολείο, η δημιουργικότητα των παιδιών συχνά μένει στον πάγκο. Περιμένει τη σειρά της. Αν περισσέψει χρόνος. Αν ολοκληρωθεί η ύλη. Αν δεν προκύψει κάτι πιο επείγον.

Και, ας είμαστε ειλικρινείς, σχεδόν πάντα κάτι πιο επείγον προκύπτει.

Το γνωρίζω εκ των έσω. Εργάζομαι ως εκπαιδευτικός Θεατρικής Αγωγής και πολλές φορές έχω την αίσθηση πως η εκπαιδευτική διαδικασία θυμίζει περισσότερο εργοστάσιο παραγωγής άριστων μαθητών παρά έναν χώρο όπου τα παιδιά μπορούν να ανακαλύψουν τον εαυτό τους, να πειραματιστούν, να αποτύχουν, να ξαναδοκιμάσουν και να δημιουργήσουν.

Σε ένα σχολείο όπου ο εκπαιδευτικός καλείται να γίνει αστυνόμος, διαιτητής, μάνατζερ, babysitter, ψυχολόγος, γιατρός και λίγο απ’ όλα, κάποια στιγμή αναλαμβάνει και τον ρόλο του σκηνοθέτη. Με παραγωγό, φυσικά, το δημόσιο σχολείο του σήμερα.

Και κάπου εκεί αρχίζει η παράσταση.

Άγχος, πίεση και μια φωνή που λέει «πιο δυνατά!»

Η ύλη τρέχει. Ο χρόνος πιέζει. Η σχολική γιορτή πλησιάζει.

Από την άλλη, η Θεατρική Αγωγή, για τις τάξεις Α΄ έως Δ΄ του Δημοτικού, είναι ένα μονόωρο μάθημα. Μάθημα πολυτελείας, δηλαδή. Τουλάχιστον έτσι μοιάζει όταν προσπαθείς να χωρέσεις τη δημιουργικότητα σε ένα πρόγραμμα που δεν έχει πάντα χώρο για εκείνη.

Την ίδια στιγμή, τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε ένα περιβάλλον γεμάτο απαιτήσεις. Εξωσχολικές δραστηριότητες, βαθμοί, προσδοκίες, προγράμματα, άγχη που συχνά δεν τους αναλογούν. Η δημιουργικότητά τους περνάει κι αυτή από έλεγχο... Από χαλινάρια. Από το «πρέπει» και το «προλαβαίνουμε;».

Το σχολείο γέμισε δρομείς...

Όλοι τρέχουν να προλάβουν κάτι: Να καλύψουν την ύλη, να ολοκληρώσουν τις δραστηριότητες, να ανταποκριθούν στις προσδοκίες.

Όμως η γιορτή… γιορτή!

Μικρόφωνα, ηχεία μισοχαλασμένα, τάξεις που προσποιούνται τις θεατρικές αίθουσες, δάσκαλοι και δασκάλες σε ρόλο σκηνοθέτη, παιδιά και έφηβοι σε ρόλο ηθοποιών. Και κάπου στο βάθος, μια φωνή που επανέρχεται νευρικά:

«Πιο δυνατά!»

Άγχος...Πανικός... Άγχος...

Και όχι, δεν είναι δημιουργικό.

Όταν ο εκπαιδευτικός πρέπει να γίνει και δραματουργός

Μέσα σε όλα αυτά, η δραματουργία που απευθύνεται στο σχολείο δεν συμβαδίζει πάντα με τις σύγχρονες απαιτήσεις του σχολικού γίγνεσθαι.

Για χρόνια, ο εκπαιδευτικός που αναλάμβανε μια σχολική παράσταση έπρεπε, εκτός από σκηνοθέτης, να γίνει και δραματουργός. Να γράψει ή να προσαρμόσει ένα θεατρικό έργο, έχοντας κατά νου τις δυνατότητες του συγκεκριμένου τμήματος, τον αριθμό των παιδιών, τις ηλικίες τους, τις ιδιαίτερες ανάγκες τους και, φυσικά, τον διαθέσιμο χρόνο.

Γιατί άλλο πράγμα είναι να βρίσκεις ένα θεατρικό έργο που σου αρέσει κι άλλο να βρίσκεις ένα έργο που μπορεί να λειτουργήσει με τα παιδιά που έχεις απέναντί σου.

Κάθε τμήμα είναι διαφορετικό. Άλλο έχει παιδιά που λατρεύουν να εκτίθενται στη σκηνή κι άλλο παιδιά που δυσκολεύονται ακόμη και να μιλήσουν μπροστά στους συμμαθητές τους. Άλλο έχει παιδιά που απομνημονεύουν εύκολα τα λόγια τους κι άλλο παιδιά που χρειάζονται περισσότερο χρόνο, επανάληψη και υποστήριξη.

Κι όμως, όλα πρέπει να βρουν τη θέση τους.

Σήμερα, ο χρόνος για την προετοιμασία μιας παράστασης μοιάζει ακόμη πιο περιορισμένος. Και κάπου εδώ μπαίνει στο παιχνίδι και η Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο εκπαιδευτικός μπορεί να της ζητήσει να γράψει ένα θεατρικό έργο για είκοσι παιδιά, για μια συγκεκριμένη γιορτή, με συγκεκριμένη διάρκεια και συγκεκριμένο θέμα.

Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι μια αφετηρία. Δεν είναι, όμως, σε καμία περίπτωση ένα έργο έτοιμο να ανέβει στη σκηνή.

Χρειάζονται προσαρμογές. Οι ρόλοι μπορεί να μην είναι ισορροπημένοι, οι διάλογοι να μην ταιριάζουν στην ηλικία των παιδιών, η πλοκή να μην εξυπηρετεί τις ανάγκες του τμήματος. Κι έτσι, ο εκπαιδευτικός βρίσκεται και πάλι μπροστά στην ίδια πραγματικότητα: πρέπει να διορθώσει, να κόψει, να προσθέσει, να ξαναγράψει.

Μόνο που ο χρόνος δεν φτάνει.

Και το άγχος επιστρέφει από την πίσω πόρτα.

Και όλα αυτά για μια γιορτή!

Κάπως έτσι «γεννήθηκε» ο Σκηνοδέτης

Κάθε χρόνο έμπαινα στη διαδικασία να αναζητώ τα «κατάλληλα» θεατρικά έργα για τις ανάγκες του κάθε τμήματος.

Και το κατάλληλο δεν σήμαινε απλώς ένα ωραίο κείμενο.

Σήμαινε ένα έργο στο οποίο θα μπορούσαν να συμμετέχουν όλα τα παιδιά. Ένα έργο με ρόλους που να ανταποκρίνονται στις δυνατότητές τους, με λόγια που να μπορούν να μάθουν χωρίς υπερβολικό άγχος, με σκηνές που να μπορούν να συντονιστούν χωρίς πανικό.

Ένα έργο που να μην αφήνει κανένα παιδί στην άκρη επειδή δεν μιλά αρκετά δυνατά, δεν απομνημονεύει αρκετά γρήγορα ή δεν αισθάνεται έτοιμο να σταθεί μόνο του μπροστά σε ένα κοινό.

Γιατί, τουλάχιστον όπως το αντιλαμβάνομαι εγώ, αυτό είναι το δίκαιο.

Δεν χρειάζεται όλα τα παιδιά να κάνουν το ίδιο πράγμα με τον ίδιο τρόπο. Χρειάζεται να τους δίνεται η δυνατότητα να συμμετέχουν ουσιαστικά, να αναλαμβάνουν ευθύνες, να δοκιμάζουν και να ανακαλύπτουν πού μπορούν να φτάσουν.

Έτσι ξεκίνησα να γράφω θεατρικά έργα πατώντας στις πραγματικές ανάγκες των παιδιών. Ή έστω αυτό προσπαθούσα να κάνω.

Στην αρχή, έγραφα ένα ή δύο έργα και στη συνέχεια έκανα μικρές προσαρμογές ανάλογα με το τμήμα. Άλλοτε άλλαζα τους ρόλους, άλλοτε μοίραζα διαφορετικά τα λόγια, άλλοτε αναζητούσα εναλλακτικούς τρόπους συμμετοχής. Και κάποιες φορές, φυσικά, ζητούσα τη γνώμη των ίδιων των παιδιών για την εξέλιξη της ιστορίας.

Γιατί μια θεατρική παράσταση δεν χρειάζεται να είναι αποκλειστικά το αποτέλεσμα των αποφάσεων ενός ενήλικα. Μπορεί να γίνει και ένας χώρος όπου τα παιδιά συνδιαμορφώνουν, προτείνουν, διαφωνούν και ανακαλύπτουν ότι η δική τους φωνή έχει αξία.

Σιγά-σιγά, μέσα από την πράξη, άρχισα να εκπαιδεύομαι κι εγώ. Να παρατηρώ τι λειτουργεί, τι δυσκολεύει τα παιδιά, τι χρειάζεται να αλλάξει. Να αναζητώ τρόπους ώστε ένα θεατρικό έργο να μην είναι απλώς κατάλληλο για εκπαιδευτική χρήση, αλλά να έχει έναν ουσιαστικά παιδαγωγικό τρόπο υλοποίησης.

Και κάπως έτσι, η προσωπική μου ανάγκη άρχισε να παίρνει μια πιο συγκεκριμένη μορφή.

Ο Σκηνοδέτης, στην πραγματικότητα, «γεννήθηκε» από την ανάγκη να υπάρχει ένα θεατρικό έργο που να μην απαιτεί από τον εκπαιδευτικό να τα κάνει όλα από την αρχή.

Θεατρικά έργα που προσαρμόζονται στην τάξη. Όχι το αντίστροφο.

Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να δημιουργώ «πολυμορφικά» θεατρικά έργα. Έργα που δεν αντιμετωπίζουν το κείμενο ως κάτι άκαμπτο, που πρέπει να εφαρμοστεί με κάθε κόστος, αλλά ως μια ζωντανή βάση πάνω στην οποία ο εκπαιδευτικός μπορεί να δουλέψει.

Να μπορεί να προσαρμόσει τους ρόλους, να αλλάξει την κατανομή των λόγων, να επιλέξει ανάμεσα σε εναλλακτικές, να ανταποκριθεί στις ανάγκες της δικής του ομάδας χωρίς να χρειάζεται να ξαναγράψει ολόκληρο το έργο.

Γιατί δεν είναι δυνατόν να περιμένουμε από τον εκπαιδευτικό να γνωρίζει τα πάντα, να προλαβαίνει τα πάντα και να δημιουργεί τα πάντα από το μηδέν.

Γι' αυτό, τα έργα του Σκηνοδέτη συνοδεύονται από σκηνοθετικές ιδέες, προτάσεις σκηνογραφίας και ενδυματολογικές κατευθύνσεις. Όχι για να υποδείξουν έναν μοναδικό σωστό τρόπο ανεβάσματος, αλλά για να προσφέρουν ιδέες, λύσεις και μια αφετηρία.

Θα ήθελα ο εκπαιδευτικός που θα επιλέξει ένα έργο να αισθάνεται πως έχει δίπλα του έναν συνάδελφο της Θεατρικής Αγωγής. Ακόμη κι αν αυτός ο συνάδελφος βρίσκεται μακριά.

Κάποιον που έχει σκεφτεί όχι μόνο τι θα ειπωθεί στη σκηνή, αλλά και πώς μπορεί να λειτουργήσει το έργο μέσα στην πραγματική σχολική τάξη. Με τους περιορισμούς της, τις ιδιαιτερότητές της, τα παιδιά της.

Γιατί η σχολική παράσταση δεν χρειάζεται να είναι άλλη μία υποχρέωση που πρέπει απλά να διεκπεραιωθεί...

Μπορεί να γίνει μια εμπειρία που θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το τμήμα μας. Τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε ένα παιδί που δεν είχαμε φανταστεί ότι θα μπορούσε να πρωταγωνιστήσει, ένα άλλο που ανακάλυψε τη δύναμή του πίσω από τις κουίντες, ένα τρίτο που βρήκε τη θέση του μέσα από τη συνεργασία.

Και, κυρίως, τον τρόπο με τον οποίο βλέπουν τα ίδια τα παιδιά τον εαυτό τους.

Αν κάτι έχω καταλάβει μέσα από το επάγγελμά μου, είναι πως η τέχνη δεν έχει ως μοναδικό στόχο να παρουσιάσει ένα άρτιο αποτέλεσμα.

Δεν είναι μόνο η σωστή άρθρωση, η απομνημόνευση των κειμένων, οι συγχρονισμένες κινήσεις και το χειροκρότημα στο τέλος.

Είναι και όλα όσα συμβαίνουν μέχρι να φτάσουμε εκεί.

Είναι το παιδί που δοκιμάζει κάτι καινούριο. Εκείνο που ανακαλύπτει πως μπορεί να εκφραστεί με έναν διαφορετικό τρόπο. Εκείνο που μαθαίνει να ακούει τον διπλανό του, να περιμένει, να συνεργάζεται, να αποδέχεται μια διαφορετική ιδέα. Είναι ακόμη και εκείνο που συνειδητοποιεί πως δεν χρειάζεται να βρίσκεται στο κέντρο της σκηνής για να έχει ουσιαστική συμμετοχή.

Η τέχνη ανιχνεύει κλίσεις, φανερώνει ανάγκες, δημιουργεί ερωτήματα. Μας φέρνει αντιμέτωπους με πλευρές του εαυτού μας που δεν γνωρίζαμε ή που δεν είχαμε τολμήσει να εξερευνήσουμε.

Και αυτό δεν γίνεται με χρονόμετρο.

Δεν γίνεται όταν το μόνο που μας απασχολεί είναι να μάθουν όλα τα παιδιά τα λόγια τους μέχρι την Παρασκευή. Δεν γίνεται όταν η επιτυχία μιας γιορτής μετριέται αποκλειστικά από το πόσο καλά εκτελέστηκε ένα πρόγραμμα.

Γίνεται όταν αφήνουμε χώρο στη διαδικασία. Στην ανακάλυψη. Στο απρόβλεπτο.

Γίνεται όταν θυμόμαστε πως πίσω από κάθε ρόλο υπάρχει ένα παιδί και πως αυτό το παιδί δεν βρίσκεται εκεί απλώς για να πει τα λόγια που του αναλογούν.

Βρίσκεται εκεί για να ζήσει μια εμπειρία.

Ο Σκηνοδέτης δεν «γεννήθηκε» για να κάνει απλώς τη γιορτή πιο εύκολη. «Γεννήθηκε» για να της θυμίσει τον λόγο που υπάρχει.

Δεν έχω την ψευδαίσθηση ότι ένα θεατρικό έργο μπορεί να αλλάξει από μόνο του το σχολείο. Ούτε ότι οι σκηνοθετικές οδηγίες μπορούν να εξαφανίσουν τον φόρτο εργασίας, την πίεση ή τις ελλείψεις του εκπαιδευτικού συστήματος.

Μπορούν, όμως, να ελαφρύνουν ένα μέρος αυτής της διαδρομής. Να δώσουν στον εκπαιδευτικό περισσότερο χώρο να ασχοληθεί με τα παιδιά και λιγότερο χρόνο να αγωνιά για το πώς θα οργανώσει τα πάντα. Να κάνουν μια παράσταση πιο προσιτή, πιο ευέλικτη, πιο συμπεριληπτική.

Και ίσως, μέσα από αυτή τη μικρή αλλαγή, να ανοίξει χώρος για κάτι μεγαλύτερο.

Για ένα σχολείο όπου η δημιουργικότητα δεν θα περιμένει να περισσέψει χρόνος. Όπου η συμμετοχή δεν θα εξαρτάται από την ταχύτητα με την οποία μαθαίνει κάποιος τα λόγια του. Όπου η σχολική γιορτή δεν θα είναι άλλη μία επίδοση που πρέπει να αξιολογηθεί, αλλά μια ευκαιρία να δούμε τα παιδιά πέρα από τους βαθμούς και τις καθημερινές τους επιδόσεις.

Αυτό ονειρεύομαι για τον Σκηνοδέτη. Να είναι μια πρακτική βοήθεια για τον εκπαιδευτικό, αλλά και μια μικρή υπενθύμιση για όλους μας.

Πως η θεατρική πράξη δεν χρειάζεται να είναι τέλεια για να είναι ουσιαστική.

Πως κάθε παιδί έχει κάτι να εκφράσει, ακόμη κι αν δεν έχει βρει ακόμη τον τρόπο.

Και πως, καμιά φορά, το σημαντικότερο που μπορεί να συμβεί σε μια σχολική σκηνή δεν είναι να ακουστεί ένα δυνατό «μπράβο» στο τέλος, αλλά να ανακαλύψει ένα παιδί κάτι καινούριο για τον εαυτό του.

Γιατί, ας μη γελιόμαστε, αυτός είναι ο ρόλος της τέχνης.

Να μας βοηθά να ανακαλύπτουμε όσα ήδη υπάρχουν μέσα μας, αλλά δεν είχαν βρει ακόμη τον χώρο να εκφραστούν.

Κι αν δεν είναι αυτός ο ρόλος της σχολικής γιορτής, τότε γιατί την κάνουμε;